मराठवाड्याचे सुवर्णपान: क्रांतीची धग, अध्यात्माचा वारसा, हातमाग अन् हळदीचे पिवळे सोने; पाहा वसमतच्या समृद्ध इतिहासाची गाथा!

मराठवाड्याचे सुवर्णपान: क्रांतीची धग, अध्यात्माचा वारसा, हातमाग अन् हळदीचे पिवळे सोने; पाहा वसमतच्या समृद्ध इतिहासाची गाथा!

मुख्य संपादक: हरनामसिंग चव्हाण (लोकमंच टाईम्स)

महाराष्ट्राच्या मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्ह्यात वसलेले वसमत शहर हे केवळ एक प्रशासकीय तालुका किंवा शहर नाही; तर इतिहास, अध्यात्म, सामाजिक सलोखा, स्वातंत्र्यलढा, हातमाग आणि कृषी समृद्धी यांचा एक अत्यंत सुंदर संगम असलेली ऐतिहासिक भूमी आहे. प्राचीन काळातील ‘वसुमाती नगरी’ आणि ‘बसमत’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या भूमीने काळाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपली एक स्वतंत्र आणि स्वाभिमानी ओळख निर्माण केली आहे.
श्री काळंकाळी माता व अध्यात्मिक वैभव
वसमतच्या आध्यात्मिक वैभवाचा विचार केला तर श्री काळंकाळी माता मंदिर हे शहराच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र म्हणून समोर येते. वसमतकरांची कुलस्वामिनी आणि जागृत श्रद्धास्थान म्हणून मातेप्रती असलेली भक्ती पिढ्यान्‌पिढ्या अत्यंत निष्ठेने जपली गेली आहे. मातेच्या कृपाशीर्वादाने वसमतच्या सामाजिक जीवनात श्रद्धा, संस्कृती आणि एकतेची वीण नेहमीच घट्ट राहिली आहे.
याच अध्यात्मिक परंपरेला अधिक समृद्ध करणारी अनेक ऐतिहासिक व धार्मिक स्थळे वसमत परिसरात आहेत
गुरुद्वारा दमदमा साहिब शिखांचे दहावे गुरू श्री गुरू गोबिंदसिंग जी यांच्या पवित्र पदस्पर्शाने पावन झालेले स्थान.
श्री शुकानंदनाथ महाराज मठ व थोरला मठ सुमारे दोनशे वर्षांची उज्ज्वल परंपरा जपणारी अध्यात्मपीठे.
लासिन मठ प्राचीन सिद्धेश्वर मंदिराची शेकडो वर्षांची बिल्वार्चन परंपरा जपणारे ठिकाण.
शिवेश्वर महादेव मंदिर वसमतकरांच्या श्रद्धेचे महत्त्वाचे केंद्र, जिथे श्रावण महिना आणि महाशिवरात्रीला हजारो भाविक दर्शनासाठी लीन होतात.
क्रांतीची धग आणि स्वातंत्र्यसंग्रामाची साक्षीदार भूमी
वसमतचा इतिहास केवळ धार्मिक परंपरांपुरता मर्यादित नाही, तर या भूमीने संघर्ष आणि परिवर्तनाची अनेक पर्वे जवळून अनुभवली आहेत. १८०३ च्या राजकीय घडामोडींपासून ते १८५७ च्या उठावापर्यंत या प्रदेशाने इतिहासातील अनेक स्थित्यंतरे पाहिली.
मराठवाडा मुक्तीसंग्राम स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखाली झालेल्या संग्रामात वसमतच्या जनतेने अभूतपूर्व योगदान दिले.
नेतृत्व व त्याग राष्ट्र सेवा दलाचे गांधीवादी नेते गंगाप्रसाद अग्रवाल तसेच अनेक स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्याग आणि संघर्षातून या भूमीने स्वातंत्र्याची पहाट पाहिली.
१७ सप्टेंबर १९४८ निजामशाहीच्या जाचातून मुक्त होऊन मराठवाडा स्वतंत्र भारतात सामील झाला, तो हा ऐतिहासिक सुवर्णदिन.
हळदीचे पिवळे सोने आणि पारंपरिक हातमाग उद्योग
आज वसमतची ओळख ‘पिवळ्या सोन्याची भूमी’ म्हणून महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून देश-विदेशात पोहोचत आहे. काळ्या मातीत घाम गाळणाऱ्या कष्टकरी शेतकऱ्यांनी आपल्या मेहनतीतून या पिकाला ‘पिवळ्या सोन्याची’ उपमा मिळवून दिली आहे.
GI मानांकन व जागतिक बाजारपेठ वसमतच्या हळदीला मिळालेल्या GI (Geographical Indication) मानांकनामुळे येथील शेतकऱ्यांच्या कष्टाला आणि या भूमीच्या कृषीवैभवाला एक नवी आंतरराष्ट्रीय ओळख मिळाली आहे. हळदीचा हा सुगंध वसमतच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक जीवनात दरवळताना दिसतो.
पारंपरिक हातमाग परंपरा कृषी समृद्धीसोबतच वसमत शहराला पारंपरिक हातमाग उद्योगाचा मोठा वारसा लाभला आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळापासून येथे स्थानिक विणकर समाज पारंपरिक पद्धतीने हातमागावर सूत कताई आणि कापड विणण्याचे काम करत आला आहे. या हातमाग परंपरेने वसमतच्या कौशल्याला व अर्थव्यवस्थेला एक वेगळी ओळख दिली आहे.
वसमतच्या विकासामागे नेतृत्वाची व विचारांची परंपरा
वसमतच्या सामाजिक, राजकीय आणि प्रशासकीय वाटचालीत अनेक दिग्गजांचे व ऐतिहासिक घराण्यांचे योगदान राहिले आहे:
ऐतिहासिक ओळख शहरात कमलाकर चंडिदास देशपांडे यांची ‘जहागीरदार मालक’ म्हणून मोठी ओळख व मानमरातब होता.
प्रशासकीय कार्यकुशलता वसमतचे सुपुत्र चंद्रकांत जे. गुडेवार (IAS) हे महाराष्ट्रातील एक अत्यंत लोकप्रिय, धडाकेबाज आणि कडक शिस्तीचे माजी सनदी अधिकारी म्हणून ओळखले जातात. त्यांच्या कार्यशैलीमुळे प्रशासनाचा दर्जा उंचावला आणि परिसराचे नाव उज्ज्वल झाले.
वैचारिक व पत्रकारिता क्षेत्र विचारवंत, ज्येष्ठ पत्रकार व लेखक कै. उत्तम दगडू यांनी आपल्या धारदार लेखणीतून दुष्काळ, शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील शोषितांच्या प्रश्नांना सातत्याने वाचा फोडली.
सामाजिक एकतेची अजोड परंपरा वसमतचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे विविध धर्म, पंथ आणि समाजघटकांना सोबत घेऊन चालण्याची संस्कृती. गेल्या अनेक दशकांपासून अत्यंत उत्साहात साजरा होणारा सार्वजनिक दसरा महोत्सव हा येथील सामाजिक सलोख्याचा आणि बंधुभावाचा जिवंत पुरावा आहे.
वसमतच्या भविष्यासाठी नवा संकल्प
वसमतला केवळ भूतकाळाचा अभिमान बाळगून चालणार नाही, तर या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशाची आधुनिक विकासाशी सांगड घालणे आवश्यक आहे.
कृषी उद्योग वसमतमध्ये भव्य हळद प्रक्रिया व थेट निर्यात केंद्र उभारणे.
हातमाग पुनरुज्जीवन पारंपरिक हातमाग उद्योगाला आधुनिक बाजारपेठ व शासकीय पाठबळ देऊन स्थानिक विणकरांना प्रोत्साहन देणे.
पर्यटन व पायाभूत सुविधा धार्मिक व ऐतिहासिक स्थळांचा विकास करून पर्यटन वाढवणे आणि स्थानिक शेतकऱ्यांच्या मालाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेण्यासाठी सुविधा निर्माण करणे.
श्री काळंकाळी मातेचा आशीर्वाद, शिवेश्वर महादेवाची भक्ती, गुरुद्वारा दमदमा साहिबचा अध्यात्मिक वारसा, स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाची प्रेरणा, जहागीरदार कमलाकर चंडिदास देशपांडे यांच्यासारख्या व्यक्तिमत्त्वांची ऐतिहासिक ओळख, विणकरांची हातमाग कला आणि शेतकऱ्यांच्या कष्टातून फुललेले पिवळे सोने — या सर्वांचा सुंदर संगम म्हणजे वसमत!
क्रांतीची धग तिच्या इतिहासात आहे,
भक्तीचा प्रकाश तिच्या मंदिरांत आहे,
हातमागाची कला तिच्या परंपरेत आहे,
आणि हळदीचा सुवर्ण सुगंध तिच्या शेतशिवारात आहे!

हीच वसमतची खरी ओळख आहे आणि हाच तिच्या उज्ज्वल भविष्याचा पाया आहे.